Na aanleiding van Jan Lange se waardevolle bydrae omtrent die rol van die Reserwe Bank, en die gesprek oor sodanige rol wat elke nou en dan op die poslys borrel, het ek gedink iemand sou die volgende brokkie miskien interessant vind. Die Natalse Hooggeregshof moes in 1993* besluit of die Reserwebank hoegenaamd 'n bank was. Of dan, of dit 'n bank was vir die doeleindes van s81(1) van die Wisselwet. Die vraag was of die Reserwebank (RB) as "bankier" optree wanneer dit tjeks namens die staat uitbetaal. Ongelukkig was die antwoord nie deurslaggewend nie, want die betrokke partye het toegegee dat die RB as "bankier" GEAG word, in terme van 'n ander seksie van die Wisselwet (s82), en dat die RB vir praktiese doeleindes as "bankier" opgetree het toe dit die staat se tjeks uitbetaal het. Die dicta van Meskin AJ in die verband werp interessante lig op die rol van die RB teenoor die staat as kli"ent: In my opinion, it is irrelevant that the Bank was not a banking institution as envisaged by the (now repealed) Act [1965 Bankwet] or is not a deposit-taking institution within the meaning of the [1990 Deposit-taking Institutions Act] (indeed, in terms of s2 of such Act, its provisions ordinarily have no application to the Bank). The question is whether the Bank was a banker, within the meaning of s 81(1)... when it paid the cheques.... [Weens die seksies wat die Bank as "bankier" vir huidige doeleindes ag]... the intention was to deem the Bank for all purposes ... to be a banker... ie a body of persons, corporate or unincorporate, carrying on the business of banking (even if in fact it was not such) and the relationship between the Bank and the State to be the relationship of Bank and customer as ordinarily understood in the laws of banking and bills of exchange. I should indicate that it is clear on the evidence that the plaintiff [die staat] habitually draws cheques on the Bank and the Bank honours them (indeed, that as between them the scale upon which cheques are drawn and paid is gigantic). It appears, accordingly, that it was proved that as between the plaintiff and the Bank their relationship has, and had at all material times, a feature which is one of the prime features of banking business within the ordinary meaning of this expression, namely the payment by the banker of moneys on cheques drawn on him by his customer.... It was not proved, however, that the Bank conducts current accounts or collects cheques for customers and it may be that, unless it does, its business is not a banking business within the ordinary meaning of this expression... In this situation, I consider that one must decide this case only on the footing that the Bank is to be DEEMED to be a banker and the State is to be DEEMED to be its customer. But, as I have indicated, in my opinion the Legislature intends that what is to be deemed to exist is the relationship between banker and customer as ordinarily understood in the laws of banking and bills of exchange.... * THE GODFATHER v COMMISSIONER FOR INLAND REVENUE 1993 (2) SA 426 (N) at 432. Dit was nogal 'n mondvol. Groete, Frank.
Hier is 'n paar opmerkings oor geld, geld skepping, inflasie, en die wisselkoerse van geld. Die geldskeppingsrol van die Reserwe Bank moet nie verwar word met die druk van Randnote en die munt van munte nie. In enige moderne ekonomie vorm note en munte 'n onbenullige klein deeltjie van die geld in omloop. Banke het in die dae van die goudsmede al agtergekom dat al hulle kliente nie op die selfde tyd hulle gedeponeerde geld onttrek nie. 'n Bank kan vir kliente meer voorskied as wat by hulle gedeponeer is. Die bank verdien rente deur ander mense se geld uit te leen. As almal wat geld gedeponeer het gelyk hulle geld sou wou onttrek, (soos soms wel gebeur het) sal die bank in die moeilikheid wees. 'n Handelsbank wat net soveel uitleen as wat by hom gedeponeer is, sal baie min geld maak. As 'n bank te veel uitleen, loop die bank gevaar van ' n "run". Omdat handelsbanke hoofsaaklik met ander mense se geld werk, leen hulle net geld uit op 'n min of meer risiko vrye basis; net aan mense of ondernemings wat "nie werklik 'n lening nodig het nie" (dws. die klient moet baie bates he waarop hulle kan beslag le as terugbetaling nie betyds plaas vind nie). Die heel veiligste klient om aan te leen is gewoonlik 'n land se sentrale regering. Die wyse waarop die regering leen is deur skuldbriewe op 'n tenderbasis te floteer. Handelsbanke is groot kopers van hie rdie skuldbriewe (omdat hulle 'n goeie rente teen geen of weinig risiko verdien). Die regering sal altyd die rentekoers betaal wat dit neem om die geld te kry wat hulle wil bestee om mee "stemme te koop"). Om die publiek te beskerm is daar sedert die eerste dekade van hierdie eeu, 'n sentrale bank in elke Westerse land. Die sentralebanke is deur die sentrale regerings verandwoordelik gemaak vir monetere beleid. onetere beleid is veronderstel om daarop gerig te wees om 'n land se geldeenheid se binnelanse waarde en wisselkoers te "handhaaf". In die oudae was dit redelik maklik. Handelsbanke is wetlik verplig om vir elke R1 000 wat hulle uitleen, 'n sekere bedrag by die sentrale bank te deponeer Op hierdie "reserwes" het hulle nie rente verdien nie. Deur die persentasie "reserwes" te verhoog, kon die sentrale bank die hoeveelheid geld in "omloop" aansienlik en vinnig laat krimp. Indien die vraag na geld (deur die handel en huishoudings) konsta nt bly terwyl die aanbod van geld (deur die handelsbanke) daal as gevolg van 'n verhoogde reserwe vereiste, styg die prys van geld; dws. die rentekoers. Vandag gebruik sentrale banke nie dikwels veranderinge in die persentasie reserwes nie. Beheer oor die hoeveelheid geld in omloop word uitgeoefen deur sg. opemark transaksies. Sentrale banke koop regeringskuldbriewe van handelsbanke waneer hulle geld in omloop meer wil maak en rente koerse wil laat sak (om die ekonomie te stimuleer). Of die sentrale bank bied aan banke regeringskuldbriewe aan teen baie gunstige pryse (waneer hulle geld uit die ekonomie wil onttrek en rentekoerse laat styg). 'n Sentrale bank koop nooit, maar nooit "nuwe" suldbriewe direk van die regering nie! Is die mense by die Suid Afrikaanse Reserwe bank goed? Tot baie onlangs was aan elke sakeskool in die VSA 'n boek voorgeskryf met die naam "Central Banking"; die skrywer was Gerhard de Kok se pa, wat aan Harvard gestudeer het. Gerhard de Kok was op sy beurt net op die regte tyd by Harvard om aan die "voete te sit" van die mense wat die hele snetrale bankwese begrip bedink en verstaan het. Tot die vroee 70er jare het Gerhard ook as 'n visi presidente van die IMF in Washington diens gedoen. Chris Sta ls was op sy beurt 'n student van Gerhard, en vir baie jare 'n kolega. Die Suid Afrikaanse Reserwebank het natuurlik die bemarking van goud gehanteer vir die wereld se belangrikste goud produserende land. In die dae van die goudstandaart was dit belangr ik. In 1972(?) was Nixon verplig om die Dollar finaal van goud te ontkoppel. (Die einde van die Brettonwoods ooreenkoms in terme waarvan geldeendede se waarde gedefinieer was in terme van 'n ons fyn goud. Wisselkoerse in terme van goud kon slegs met die to estemming van die Internasionale onetere Fonds verander word.) Na 1972 was wisselkoerse veronderstel om op die wereldmark deur vraag en aanbod bepaal te word. Ekonome soos Milton Friedman het almal verseker die koerse sou gou stabiliseer; ons wag nog. Milton het tereg destyds gemeen dat die vraag en aanbod van buitelandse valuta bebaal word deur handels en beleggings behoeftes. Vandag is die wereld se valuta mark 'n blote "casino". Die daaglikse vloei van geld tussen lande is drie jaar gelede ge raam op $650 biljoen. Van die bedrag het minder as 10 persent enige iets te make met handel of belegging! 'n Paar jaar gelede het 'n ou met 'n PC in New York so'n spekulasie teen die New Zeelandse reserwebank aan die gang gesit, dat hulle betaalmiddel v ir 'n week van die mark onttrek moes word. Uitlatings van twee-tand Suid Afrikaanse politici speel nie veel van 'n rol nie in die mark nie; om die waarheid te se, dit word nie eers baie wyd geraporteer nie. Wat in PW se tyd gebeur het was dat 'n pub likasie in England daarop gewys het dat die kort-termyn (3 maande) leningsverpligtinge van Suid Afrika meer is as die waarde van 3 jaar se uitvoere. Wat dit beteken het was dat as sommige van die buitelandse banke nie hulle lenings aan Suid Afrika outom aties verleng nie, gaan 'n paar banke lank wag vir hulle geld! Die onvergeeflike toestand het ontstaan omdat iemand op Kerkplein aan die slaap was. Wat kan die Suid Afrikaanse Reserwe bank vandag doen om die Rand se wisselkoers te handhaaf? Na my beskeie mening nie veel nie. So'n paar weke gelede het die Bank van Japan probeer om 'n verstelling aan die waarde van die Yen te maak. Hulle het op die bepaalde dag met Dollars uit hulle groot buitelandse valuta reserwes $25 biljoen se Yen gekoop. Hulle is bygestaan deur die "mighty" Federal Reserve van die VSA wat 'n verdere $16 bijoen se Yen gekoop het. Teen die einde van die dag was die Yen laer as aan die begin van die handelsdag! As die tweetjies dit nie kan doen nie, moet niemand ernstig verwag dat Stals en Kie dit kan doen nie. My raad, vir wat dit werd is. Suid Afrika moet ophou om Duitsland na te volg met hulle uitgediende beheptheid met hulle stryd teen inflasie. Hulle het meer as 12 % werkloosheid en belastings en vakbonde wat nywerhede laat vlug. Suid Afrika sal beter doen om by Taiwan en Chile kers op te steek. Jan Lange --