Oor die geskiedenis van die Kakamas-nedersetting
Wanneer ek terugdink aan die eilande van die Oranje waar ek grootgeword het, wonder ek dikwels oor hoe daardie eilande gelyk het voor die witman daar aangekom het. Het die Eynikwa (of Riviervolk) permanent op die eilande gebly? Hoe het hulle die somtyds breed en altyd gevaarlike strome oorgesteek sonder die brue wat ek in my kinderdae daar gevind het? Hoe het die eilande daar uitgesien voordat die witman dit oorgeneem het en al die bome uitgehaal het om plek te maak vir die lande en kanale wat daar vandag is? In 1896 en 1897 was daar 'n verskriklike droogte in die Noordkaap, gevolg deur die runderpes. Om die mense te help wat heeltemal uitgeboer was, het die N.G. Kerk besluit om op sommige van die eilande van die Oranje 'n besproeiingskema te stig. Mense het uit alle oorde aangestroom. Hulle is grond gegee teen nominale pryse, op voorwaarde dat hulle ook help met die verwy- dering van die bome, en die graaf van die kanale wat die volop water van die Oranje op die lande sou bring. Wat die Eynikwa van hierdie dinge gedink het, is seker nooit ten boek gestel nie. Die besproeiingskema was 'n reuse-sukses. Op die vrugbare eilandgrond kon 'n mens bykans enige ding plant en dit het floreer. Baie het, soos my pa, sultana- wingerde gehad waar hulle rosyntjies gemaak het. Hulle het altyd gejuig as dit 'n slegte jaar in Australia was vir rosyn- tjies, want dan het hulle geweet die pryse vir hulle eie pro- duk sou hoog wees daardie jaar. Die N.G. Kerk het die Kakamas nedersetting beskou as 'n sosiale eksperiment, 'n kruis tussen kommunisme en 'n diktatorskap. Geen boer was toegelaat om meer as een "erf" te besit nie. Die kerkwinkels het die monopolie gehad vir alle verkope. Geen hotelle en geen alkohol is toegelaat nie. Alle besluite is geneem deur die Sinode van die N.G. Kerk. Meeste van die dorpies het geheet na die lede van die Hoofkommissie, daardie predikante wat belas was met sake van die skema. Dit is ook interessant om te weet dat Kakamas die eerste plek in Suidelike Afrika was waar onderwys verpligtend gemaak is. Vir wit kinders natuurlik. Die afstammelinge van die Eynikwa het 'n integrale deel van die intensiewe boerdery geword wat op so 'n besproeiingskema aangaan. Maar hulle was gehuisves in die riete op rivierwalle, of in "kroeke" in die heuwels buite die dorpies wat na predikante vernoem was. Eintlik was dit 'n bietjie van 'n wit paradys. Maar stadig het 'n slang in die gras sy kop begin uitsteek. Veral na 1945 het meer en meer mense begin agiteer dat die koloniste self meer van 'n aandeel moet he in hoe die plek regeer word. Eers het die N.G. Kerk geweier om gehoor te gee. Later het hul ingegee en drie koloniste uitgekies om op die "Hoofkommissie" te dien. (My pa was een van die drie.) Hierdie konsessie het nie eintlik gehelp nie. Die agitasie het aangegaan. Dit was be- spreek in die Parlement. Meer en meer konsessies is toegestaan. Ek neem aan daar is nou hotelle en drank daar op Kakamas. Ek wonder of die mense daar nou gelukkiger is. Ek wonder ook hoe dit lyk daar op die eilande van die Oranje in die nuwe bedeling. As ek een wens kan kry, is dat die nasate van die Eynikwa ook nou toegelaat moet word om grond daar te besit, te deel in die eilandparadys waaruit hulle so onregverdiglik uitgedryf is in die laaste eeu. Gloudina Bouwer
Re: Oor die geskiedenis van die Kakamas-nedersetting
Goeiedag Izak, Ek is besig om die geskiedenis van die rosyne in Suid-Afrika op te skryf. Ek soek so veel moontlik inligting. indien jy nog aktief is op hierdie forum, kan jy my asb. kontak. Joa Bekker 082 555 8522 joabekker58@gmail.com Baie dankie.